.. dla wielu ludzi dopiero cmentarz odsłania to czego nie zauważali w ludziach za ich życia ..

Cmentarz Centralny Opole-Półwieś ul. Cmentarna

Cmentarz na Półwsi został zaplanowany jako nowy cmentarz komunalny dla miasta Opola w latach 20. XX wieku, mający przejąć rolę działającego od 1813 roku cmentarza na dawnym Przedmieściu Odrzańskich (ob. ul. Wrocławska). W czasie powstawania nekropolia znajdowała się poza granicami administracyjnymi Opola, na terenie wsi Półwieś (wówczas – Halbendorf), w granice miasta została włączona w 1936 roku.  Latem 1926 roku opolski lekarz powiatowy (Kreisarzt) przeprowadził oględziny terenu na Półwsi pod kątem możliwości założenia cmentarza.

Opracowanie projektu cmentarza powierzono Gustawowi Allingerowi (1891-1974), architektowi zieleni, będącemu wówczas dyrektorem urzędu zieleni miejskiej w pobliskim Zabrzu. Pomimo młodego wieku Allinger miał już wówczas na koncie sporo osiągnięć, m.in. był projektantem zieleni na Wystawie Ogrodnictwa Niemieckiego i Przemysłu Śląskiego GUGALI ([Deutsche] Gartenbau und [Schlesische] Gewerbe Ausstellung Liegnitz) odbywającej się w 1927 roku w Legnicy i zwycięzcą konkursu na projekt urządzonej rok wcześniej w Dreźnie Jubileuszowej Wystawy Ogrodniczej (Jubiläums-Gartenbau-Ausstellung Dresden). Miał także doświadczenie w projektowaniu nekropolii – w 1920 roku uczestniczył w pracach zespołu opracowującego założenie cmentarza głównego w Dortmundzie. Jego dorobek z późniejszego okresu jest imponujący, obejmuje wiele parków, terenów wystawowych cmentarzy i placów sportowych. W latach 1952-59 jako profesor kierował instytutem sztuki ogrodowej i architektury krajobrazu Uniwersytetu Technicznego w Berlinie (Technische Universität Berlin). Był autorem wielu publikacji dotyczących projektowania zieleni, z który najważniejsza Der deutsche Garten  (Niemiecki ogród), będąca rozbudowaną syntezą historii planowania krajobrazu, ukazała się w 1950 roku.

Zachowały się szkice projektowe Allingera datowane na rok 1928 przedstawiające założenie przestrzenne skomponowane z dwóch głównych alei – dojazdowej wysadzanej topolami i głównej – lipowej, usytuowanych względem siebie prostopadle na kształt litery L, których miejsce przecięcia tworzyło centralny plac z kaplicą pogrzebową. Główna reprezentacyjna aleja zamknięta była z jednej strony kaplicą poprzedzoną obszernym placem, a drugiej – kapliczką-dzwonnicą. Założenie po obu stronach głównej alei zamykać miały łukowo rozplanowane aleje, przecięte siatką współśrodkowych promieniście ułożonych mniejszych ścieżek. Projekt Allingera w okresie przedwojennym zrealizowano tylko częściowo, niemniej w stopniu dającym pojęcie o idei całości. Realizacja objęła dwie główne osie – aleję dojazdową i główną (ob. aleję zasłużonych) oraz przyległe do nich kwatery, położony na przecięciu osi plac z kaplicą oraz zamknięcie układu półkoliście ułożonymi alejami od strony północno-zachodniej (za kaplicą). Łącznie w okresie przedwojennym według planu Allingera zagospodarowano ok. 14 hektarów, ale cała powierzchnia cmentarza centralnego w przedwojennych sprawozdaniach miejskich określana jest na 32,25 ha, co stanowiło trzykrotność obszaru trzech pozostałych cmentarzy będących wówczas pod zarządem miasta (razem – 10, 75 ha). Dalsze zagospodarowywanie zabezpieczonych już terenów postępować miało sukcesywnie w miarę potrzeb.

Kwatery grzebalne podzielono pomiędzy wspólnoty wyznaniowe – miejsca dla ewangelików wyznaczono w półkolistej alei za kaplicą, dla pochówków katolickich zarezerwowano kwatery po lewej stronie alei dojazdowej. Oprócz tego część kwater opisano po prostu jako miejsce pod groby ziemne, niezależnie od wyznania. Były to miejsca  położone na prawo od alei dojazdowej oraz przy i za aleją główną. Półkolisty plac tuż za kaplicą pomieścić miał kolumbarium.

Z właściwym cmentarzem centralnym sąsiadować miały dwie inne, odrębne nekropolie. Pierwszą był istniejący tu już wcześniej wiejski cmentarzyk wsi Półwieś, który znalazł się na północ od półkoliście poprowadzonych alejek głównego cmentarza, zachowujący swą odrębność i prosty układ z alejką wiodącą od wejścia dzielącą prostokątne pole na dwie symetryczne części. Istniał już na pewno w XIX wieku. W 1952 roku został zamknięty, a następnie włączony w obręb cmentarza komunalnego.

Drugą był planowany, wytyczony, ale nigdy nie wykorzystany nowy cmentarz żydowski. Opolska gmina żydowska już od końca lat 20. XX wieku zabiegała o nowe miejsce pochówków dla swej wspólnoty. Zgodnie z tradycją tej społeczności, zakładającej nienaruszalność grobów, nie było możliwości powtórnego wykorzystania miejsca na starym cmentarzu w Nowej Wsi Królewskiej, który powoli się zapełniał. Nie wchodziły też w grę pochówki na nowym cmentarzu komunalnym, pomiędzy grobami opatrzonymi symbolami chrześcijańskimi. Dlatego w 1933 roku, już po uruchomieniu cmentarza centralnego, przedstawiciele gminy za cenę marki za metr kwadratowy nabyli od miasta parcelę o nieregularnym kształcie i powierzchni 11 363 metrów kwadratowych, na której zamierzano założyć oddzielny, ale przylegający ogrodzeniem do cmentarza komunalnego nowy cmentarz żydowski. Skorygowany projekt zespołu cmentarzy przewidywał, iż wejście na ten teren znajdować się miało od strony tego samego kolistego placu przed aleją dojazdową, na który otwierała się główna brama cmentarza centralnego. Cmentarz żydowski miał posiadać na swoim terenie odrębne budynki służące obrzędom pogrzebowym i stróżówkę. Jego nieregularny teren wpisany został pomiędzy kwatery cmentarza centralnego, a obszar cmentarzyka półwiejskiego, północna część ogrodzenia przebiegała wzdłuż dzisiejszej ulicy Cmentarnej. Ostatecznie, wobec nasilających się w latach 30. w Niemczech nastrojów antysemickich i stopniowej emigracji Żydów z Opola, a co za tym idzie – stałym zmniejszaniem się społeczności, gmina żydowska odsprzedała z powrotem miastu zakupiony teren. Znajduje się on obecnie w granicach cmentarza.

Cmentarz centralny na Półwsi został zaplanowany jako teren parkowo-leśny, a architekt bardzo dokładnie rozplanował nasadzenia. Wiadomo, że na początku zagospodarowywania terenu cmentarnego wykorzystano ok. 33 tysięcy sadzonek drzew liściastych i iglastych różnych gatunków. Duży obszar przylegający do cmentarza zajmowało cmentarne ogrodnictwo ze szkółką ogrodniczą. W późniejszym okresie część tego terenu włączono w obszar cmentarza, wykorzystując go jako dodatkowe miejsca pochówków.

Kaplica stanowiąca centralny punkt cmentarza została zaprojektowana w latach 30. XX wieku w miejskim urzędzie budowlanym. Jest to prosta modernistyczna budowla wzniesiona na planie krzyża greckiego. Bezpośrednio z kaplicą połączono, rozmieszczone na planie litery L, budynki zaplecza. Kaplica wyposażona została w mozaikowy ołtarz z przedstawieniem  Chrystusa Pantokratora. W latach 60. XX wieku okna kaplicy wyposażono w witraże autorstwa Wincentego Maszkowskiego. W projekcie wykorzystano fragmenty wierszy Bogusława Żurakowskiego.

Pierwszą osobę pochowano tu w listopadzie roku 1930, ale oficjalne otwarcie Cmentarza Centralnego Półwieś (Zentralfriedhof Halbendorf) nastąpiło 15 marca 1931 roku. Do końca 1931 roku na nowym cmentarzu pochowano 154 dorosłych i 113 dzieci, w pierwszym kwartale 1932 roku – 72 dorosłych i 32 dzieci.

Wiadomo, że cmentarz ucierpiał podczas działań wojennych. Od 1945 roku, pomimo iż w pierwszych powojennych latach część pochówków odbywała się na starym cmentarzu przy ul. Wrocławskiej, uprzednio zamkniętym przez administrację niemiecką, a ponownie czynnym w latach 1945-63, to tu pochowano najwięcej mieszkańców Opola. Dla przykładu – według sprawozdania z 1947 roku na Półwsi pochowano  219  osób, w tym samym czasie na Wrocławskiej – 43. W tym okresie wyznaczono oddzielną kwaterę dla żołnierzy i innych obywateli radzieckich, stacjonujących w mieście. Jak zaznaczono w sprawozdaniu „obywatele radzieccy […] grzebią sami swoich zmarłych”. W roku 1952 „85 zwłok żołnierzy Armii Czerwonej i obywateli radzieckich zmarłych w latach 1945-51” zostały ekshumowane i pochowane na cmentarzu wojennym Armii Czerwonej w Kędzierzynie.

W 1953 roku na cmentarzu były już 1923 groby, a sama nekropolia określana była jako „częściowo doprowadzona do porządku”. Skala dewastacji podczas i tuż po wojnie musiała być jednak znaczna, jeśli w 1958 roku cmentarz znalazł się na liście „przeznaczonych do renowacji” z budżetem 200 tysięcy złotych.

W końcu lat 50. XX wieku zaczęto zagospodarowywać tzw. aleję zasłużonych – główną aleję wiodąca od kaplicy. W 1957 roku założono tu kwaterę grobów bojowników o wolność i ofiar terroru. W kilku mogiłach spoczywają ofiary terroru hitlerowskiego z różnych miejscowości oraz powstańcy ślący. W 1959 roku w alei zasłużonych pochowano szczątki 19 ekshumowanych  z cmentarza przy ul. Wrocławskiej żołnierzy francuskich zmarłych z ran w wojnie francusko-pruskiej 1870-71. Zasłużonych obywateli miasta Opola chowa się tu od lat 60. XX wieku.

W latach 70. i 80. XX wieku cmentarz rozszerzono, przedłużając, zgodnie z pierwotnym projektem, w stronę południowo-wschodnią główną aleję, jednak nie wytyczając projektowanego pierwotnie łukowatego układu alejek w tej części.

W latach 90. XX wieku nastąpiło kolejne rozszerzenie powierzchni cmentarza – wyznaczono tzw. nową część (od strony północnej), zupełnie nie związaną kompozycyjnie z projektem Allingera.

W ostatnim czasie zapadła decyzja o kolejnym powiększeniu cmentarza, tym razem w stronę południową. Zakończenie tej inwestycji jest planowane na 2017 rok.

Cmentarz w latach 1930-45 służył ówczesnej niemieckiej społeczności miasta, od zakończenia wojny, w związku ze zmianą granic państwowych, jest główną nekropolią polskiego Opola. W związku z tym znajdziemy tu groby przede wszystkim powojennych opolan, choć wśród ok. 200 zachowanych sprzed 1945 roku pochówków warto zwrócić uwagę na grób Alfreda Nowinskiego  (1881-1933) – opolskiego pisarza, poety i dramaturga, autora Pieśni dla Górnego Śląska.

Cmentarz jest miejscem spoczynku wielu zasłużonych opolan. Pochowani są tu m.in.

Franciszek Adamiec (1916-1995)
działacz społeczny i kulturalny, w ciągu długiej działalności publicznej  pełnił wiele funkcji zawodowych i społecznych, m.in. był  wiceprzewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej, wicedyrektorem Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, dyrektorem Muzeum Śląska Opolskiego, przewodniczącym Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, wiceprzewodniczącym, a później przewodniczącym Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego

Zbyszko Bednorz (1913-2010)
pisarz, poeta i działacz kulturalny, w czasie wojny pracownik Delegatury Rządu na Kraj, uczestnik powstania warszawskiego

Danuta Berlińska (1952-2016)
socjolog, badaczka mniejszości niemieckiej, jedna z inicjatorek „obrony województwa opolskiego” w 1998 roku

Stanisław Bober (1908-1990)
malarz i fotografik, jeden z pionierów opolskiego środowiska plastycznego, członek Związku Polskich Artystów Fotografików, urodzony w rodzinie ormiańskiej w Tłumaczu, po wojnie aktywny w środowisku Ormian polskich

Jan Borowczak (1931-1984)
rzeźbiarz, autor m.in. pomnika Bojownikom o Polskość Śląska Opolskiego na placu Wolności w Opolu i pomnika Marki Polki w Raciborzu

Jan Całka (1941-2016)
działacz związkowy, jeden z liderów NSZZ „Solidarność” Śląska Opolskiego w latach 80. XX w., od 1992 roku zaangażowany w działalność samorządową

Artur Gadziński (1919-1976)
w okresie międzywojennym czynny w Opolu jako działacz Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, zajmował się głównie praca z zuchami, w latach 1939-45 więziony w Buchenwaldzie, po wojnie pracował w Opolu w Teatrze Lalki i Aktora, gdzie w latach 1964-73 pełnił funkcję dyrektora

Henryk Hahn (1909-1981)
nauczyciel, działacz społeczny i kulturalny, instruktor kursów przygotowujących do pracy kulturalno-oświatowej, w 1946 roku organizator Uniwersytetu Ludowego w Większycach i jego długoletni kierownik

Ryszard Hajduk (1920-1982)
dziennikarz, działacz społeczny poseł na sejm w latach (1957-1972, 1976-1982, z przerwą na lata 1972–1976), od 1945 do 1956 roku czynny głownie jako dziennikarz, w 1957 roku był przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej, od 1957 niemal nieprzerwanie (z wyjątkiem jednej kadencji) był posłem ziemi opolskiej, równocześnie pełnił wiele funkcji społecznych, m.in. był wieloletnim prezesem opolskiego oddziału Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich i Związku Literatów Polskich

Zofia Hajduk (1920-2002)
z d. Poliwoda, działaczka społeczna i kulturalna, przed wojną uczestniczka polskiego amatorskiego ruchu kulturalnego, podczas wojny więziona w Oświęcimiu i Ravensbrück, w okresie powojennym prowadziła aktywną działalność społeczną w organizacjach kombatanckich i społeczno-kulturalnych

Florian Jesionowski (1926-2005)
architekt, w latach 1960-70 pełnił funkcję architekta wojewódzkiego w Opolu, jego najważniejszym projektem jest opolski amfiteatr, jest też autorem m.in. fontanny na placu Wolności

Bronisław Kassowski (1909-1996)
aktor, reżyser teatralny, występował już przed wojną na polskich scenach teatralnych, w latach 1965-86 należał do zespołu teatru opolskiego

Klemens Kiryłowicz (1911-1979)
lekarz-chirurg, przed wojną pracował we Lwowie, w 1945 roku jeden z pionierów opolskiej służby zdrowia, do 1958 roku czynny w Koźlu, od 1958 roku do śmierci był ordynatorem oddziału chirurgii ogólnej Szpitala Wojewódzkiego, pracował także naukowo

Jerzy Klempel (1953-2004)
piłkarz ręczny, trener i działacz sportowy, dwukrotny olimpijczyk (zdobywca brązowego medalu w 1976 roku w Montrealu, król strzelców olimpiady w Moskwie w 1980), trzykrotny uczestnik mistrzostw świata (brązowy medal w 1982 roku)

Kazimierz Kobiałko (1944-1991)
historyk, dyrektor i nauczyciel Państwowego Studium Kulturalno-Oświatowego i Bibliotekarskiego w Opolu , współzałożyciel ruchu komitetów obywatelskich w 1989 roku oraz Unii Demokratycznej

Józef Kokot (1916-1975)
prawnik, nauczyciel, od 1966 roku dyrektor Instytutu Śląskiego w Opolu, członek Polskiej Akademii Nauk i Głównej Komisji do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

Szymon Koszyk (1891-1972)
publicysta, polski działacz narodowy i społeczny, uczestnik powstań śląskich, pracował jako dziennikarz i archiwista, autor m.in. Pogwarek opolskich i szkicu historycznego Opolanie w bitwie pod Grunwaldem

Czesław Kurek (1910-1979)
polonista, publicysta, miłośnik i badacz kultury ludowej Śląska Opolskiego, jeden z inicjatorów powołania w Opolu Liceum Plastycznego, długoletni jego nauczyciel

Jan Łangowski (1904-1953)

dziennikarz, polski działacz narodowy, redaktor prasy polskiej na przedwojennym Śląsku, m.in. redaktor naczelny wydawanych w Opolu „Nowin Codziennych” (1931-1939)

Kazimierz Malczewski (1886-1969)
działacz polonijny na Górnym Śląsku, organizator życia polskiego na terenie Niemiec w okresie międzywojennym, członek-założyciel i prezes Dzielnicy I Związku Polaków w Niemczech

Lutosława Malczewska (1914-2004)
działaczka towarzystw polonijnych, członkini Związku Polaków w Niemczech, w latach 1935-39 studentka Uniwersytetu Wrocławskiego, z którego została relegowana przez władze nazistowskie, powojnie pracowała jako dziennikarka czynnie uczestnicząc w społecznym i kulturalnym życiu miasta

Oswald Mateja (1936-1983)
matematyk, specjalista w dziedzinie inżynierii budowlanej i teorii konstrukcji, w latach 1975-1981 rektor Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu

Stefania Mazurek (1900-1987)
nauczycielka młodzieży i dorosłych, podczas wojny zaangażowana w tajne nauczanie w Warszawie,  według jej projektu od 1945 roku funkcjonowało w Opolu tzw. gimnazjum i liceum repolonizacyjne, którego była dyrektorką, organizowała placówki oświaty dla dorosłych, była też pierwszym kierownikiem Studium Języków Obcych w opolskiej Wyższej Szkole Pedagogiczne, czynnym jednocześnie jako lektorka języka niemieckiego

Karol Musioł (1905-1983)
działacz samorządowy, w latach 1952-62 przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej w Opolu, pomysłodawca Opolskiego Festiwalu Polskiej Piosenki,  jeden z założycieli Towarzystwa Przyjaciół Opola

Marian Nowak (1921-2000)
rzeźbiarz, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, autor m.in. Pegaza stojącego początkowo na placu przez opolskim teatrem, później na osiedlu Chabry, orła na Wieży Piastowskiej i pomnika Marii Konopnickiej przed liceum jej imienia

Leonard Olejnik (1905-1982)
prawnik, fotografik, działacz sportowy (m.in. pierwszy prezes OKS „Odra”), organizator pierwszego powojennego zespołu adwokackiego w Opolu, członek Związku Polskich Artystów Fotografików

Władysław Początek (1910-1988)
grafik, malarz, działacz kulturalny, animator życia artystycznego na Opolszczyźnie po 1945 roku, organizator i prezes opolskiego oddziału, a potem okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków przez cztery pierwsze kadencje (1955–1966), prezes Klubu Związków Twórczych, autor licznych dekoracji monumentalnych

Elżbieta Piwek-Jóźwicka (1954-2013)
aktorka, w latach 1978-2008 członkini zespołu opolskiego teatru od 2008 w zespole warszawskiego Teatru Studio

Bolesław Polnar (1952-2014)
malarz i grafik, nauczyciel opolskiego Liceum Plastycznego, długoletni redaktor graficzny miesięcznika „Opole”, autor scenografii i plakatów, w latach 2007-2014 prowadził autorską galerię „BP Atelier”

Karol Róża (1926-1979)
architekt, pierwszy po wojnie opolski wojewódzkiego konserwatora zabytków, projektant nowego zwieńczenia wieży piastowskiej (1957 r.)

Alojzy Smolka (1907-1971)
lalkarz, aktor, reżyser, organizator Polskiego Teatru Kukiełkowego przy Dzielnicy I Związku Polaków w Niemczech (1937), podczas wojny więziony w Branderburg-Görden, po wojnie zorganizował scenę lalkową Teatru Ziemi Opolskiej, której w latach 1949-1970 był kierownikiem (obecnie: Opolski teatr lalki i Aktora im. Alojzego Smolki)

Anna Smolka (1916-1992)
z d. Poliwoda, działaczka społeczna i kulturalna, przed wojną uczestniczka polskiego amatorskiego ruchu kulturalnego, podczas wojny działała w ruchu oporu, w okresie powojennym prowadziła działalność społeczną, w 1958 roku została matką chrzestną statku S/S „Opole”

Adam Śmietański (1919-1992)
fotografik, reportażysta, właściciel zakładu fotograficznego „Wrzos”, osiedlony w Opolu w 1945 roku (pochodził z Brzeżan), współzałożyciel Stowarzyszenia Miłośników Fotografiki w Opolu (od 1948 roku opolski oddział Polskiego Towarzystwa Fotograficznego), członek Związku Polskich Artystów Fotografików

Stanisław Wasylewski (1885-1953)
dziennikarz, krytyk literacki, tłumacz, eseista, do 1927 roku mieszkał we Lwowie, gdzie m.in. był związany z Ossolineum, następnie przeniósł się do Poznania, jest autorem wielu esejów i szkiców historycznych, w 1937 roku wydał książkę na Śląsku Opolskim, od 1947 roku mieszkał w Opolu

Jan Wawrzynek (1903-1971)
powstaniec śląski,  w okresie międzywojennym polski działacz społeczny i polityczny na Górnym Śląsku, członek Związku Polaków w Niemczech, podczas wojny więziony w obozach koncentracyjnych, w okresie powojennym – aktywny działacz społeczny

Krystyna Wicher-Jesionowska (1932-1993)
historyk sztuki, pełniła funkcję wojewódzkiego konserwatora zabytków, a w latach 1975-93 była dyrektorem Muzeum Wsi Opolskiej

Krystyna Wiejak (1942-2008)
malarka, ceramiczka, w Opolu czynna przez cały okres swojej zawodowej twórczości, w ceramice wykonała całe serie postaci kobiecych, w tym „Karolinkę”, wręczaną od 1991 roku jako nagrodę na KFPP w Opolu

Henryk Zomerski (1942-2011)
muzyk grający na gitarze basowej i instrumentach klawiszowych, współzałożyciel „Niebiesko-Czarnych”, członek „Czerwonych Gitar”, a następnie „Czerwono-Czarnych”

Stanisław Żwak (1919-1996)
pastor,  po wojnie pierwszy stały duszpasterz kościoła ewangelicko-augsburskiego w Brzegu, w latach 1961-90  proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej w Opolu

Listę tę z całą pewnością można by jeszcze wydłużyć.